Vipassana-Meditatie: De Kunst & Kracht Van Niet Reageren
Leestijd: 12 minuten
Je wilt stoppen met roken of drinken, maar je blijft ermee doorgaan.
Je wilt je dieet veranderen, maar je blijft snoepen en fastfood eten.
Je wilt geen tijd meer verspillen aan sociale media, maar je blijft erin verstrikt raken.
Je wilt niet meer boos worden, maar toch blijf je woedend op bepaalde mensen of situaties reageren.
Dit is niets nieuws, want de apostel Paulus stelde ongeveer twee millennia geleden al:
“Ik begrijp niet wat ik doe. --- Want het goede dat ik wil doen, dat doe ik niet; maar het kwade dat ik niet wil doen, dat doe ik telkens weer.”
Dit alomtegenwoordige fenomeen, waarbij we één ding willen, maar telkens weer precies het tegenovergestelde doen, veroorzaakt veel leed en ellende. Gelukkig voor ons heeft Gautama de Boeddha het tot zijn levensdoel gemaakt om de oorzaak van ons lijden te achterhalen. Niet alleen heeft hij die gevonden, maar ook heeft hij een methode (her)ontdekt om eruit te komen. Dat is toch best iets om vrolijk van te worden, nietwaar?
I. Wat is Vipassana?
“Wijsheid is de moeder van alle deugdzame kunsten … want alleen wijsheid kan ons de moeilijkste van alle lessen leren, namelijk: onszelf te kennen.” – Cicero.
Vipassana heeft niets te maken met sektarische religie, maar is een van India's oudste meditatietechnieken en zou ongeveer 2500 jaar geleden door Gautama de Boeddha zijn herontdekt.
Na deze herontdekking, die leidde tot het besef dat lijden niet langer in hem aanwezig was, onderwees hij de techniek (Dhamma/Dharma) als een universeel middel tegen een universele kwaal.[1] Universeel omdat, zoals de opening van dit artikel al suggereerde, menselijk lijden een universele conditie is.
Toen ik bovenstaande regels een paar jaar geleden voor het eerst las, schoot het woord ‘panacee’ sarcastisch door mijn hoofd. Maar na onlangs mijn eerste tiendaagse Vipassana stiltemeditatie retraite te hebben ervaren, bleek de techniek een wetenschappelijke en praktische methode te zijn die ‘door iedereen met een gemiddelde intelligentie kan worden toegepast’.[2] Praktisch omdat het zich niet bezighoudt met welke concepten of abstracties dan ook; je geest is je onderzoeksinstrument en je lichaam het onderzoeksobject. Het kan dan ook met recht de moeder van alle leringen in de kunst van het verkrijgen van zelfkennis worden genoemd.
Het lichaam met de geest observeren. Beeld: kalyanayahaluwo
In tegenstelling tot veel andere meditatietechnieken die zich richten op innerlijke visualisaties of uiterlijke objecten, gebruik je bij Vipassana dus je eigen geest om je eigen lichaam te scannen en te onderzoeken of lichamelijke sensaties direct kunnen worden ervaren. Want door zich methodisch volledig te richten op zijn eigen lichaamssensaties, ontdekte de Boeddha middels eigen ervaring dat de fysieke realiteit voortdurend verandert, van moment tot moment. Hij trainde zo het vermogen om dingen te zien zoals ze werkelijk zijn, in plaats van ze te zien door het filter van onze eigen persoonlijkheid, of ego, dat alles ziet als herinneringen uit het verleden of toekomstige fantasieën. Oftewel: we zien de dingen niet zoals ze zijn, maar zoals wij het liefst willen dat ze zijn.
Het is dan ook niet verwonderlijk dat Vipassana inzicht betekent – dat wil zeggen: inzicht in je eigen aard, wat, wanneer het gerealiseerd wordt, de aard van het universum onthult. Of, met andere woorden: zodra je ontdekt wie of wat je bent, weet je meteen waar je vandaan komt en waar je naartoe gaat. Hoef je daar ten minste ook geen energie meer aan te verspillen.
II. Hoe wordt Vipassana beoefend?
Elk Vipassana-centrum is ontworpen met het specifieke doel om jezelf tijdelijk volledig af te kunnen sluiten van alle prikkels uit het dagelijks leven (zijn er best wel veel).
Tijdens de 10-daagse retraite leeft de student in feite het leven van een monnik of non: fysieke voorzieningen zoals kost en inwoning worden verzorgd en mannen en vrouwen wonen in aparte ruimtes, zodat je je volledig kunt richten op de meditatiebeoefening. Dat betekent ook dat er geen telefoon, lees- of schrijfmaterialen aanwezig zijn; alle middelen die ook maar enigszins tot conceptualisatie kunnen leiden worden tijdelijk achterwege gelaten. Je bent er niet om te denken, maar om te leren jezelf direct te voelen en te ervaren, je eigen geest en lichaam, in het hier en nu.
Daarbij neemt iedereen gedurende de eerste negen dagen de nobele stilte in acht. Er wordt niet gepraat en zelfs oogcontact met andere studenten is niet toegestaan, wederom met de bedoeling om volledig in jezelf te kunnen duiken. Dat klinkt wellicht wat streng. Maar bedenk hoe heerlijk het voor de verandering eens voelt als je niet bij elke voorbijganger op hoeft te kijken om ‘hallo’ te zeggen. Als je niet compulsief hoeft te socializen.
Daarnaast kunnen problemen of vragen over de methode met de docenten worden besproken en praktische problemen met de cursusleiders.
De nobele stilte. Beeld: Kristina Flour on Unsplash
Elke dag bestaat uit 10,5 uur meditatiebeoefening en zo’n 1,5 uur hoorcollege over de methodiek. Drie sessies van een uur zijn verplichte groepssessies in de hoofdmeditatiezaal; de overige uren kan men kiezen om in de hoofdmeditatiezaal of in de eigen privéruimte te oefenen. Zittend met gekruiste benen en een rechte rug, begint de student aan de meditatiebeoefening,[3] die bestaat uit drie componenten: Anapana, Vipassana en Metta.
Anapana: De Adem Observeren en Ervaren
In Anapana oefent men door het volledige bewustzijn te richten op de adembewegingen. Dat geldt met name voor de fysieke sensaties die kunnen worden ervaren in :
- de neusgaten;
- aan de binnenkant van de neus;
- in het gebied onder de neusgaten en boven de bovenlip.
Men leert de aanraking van de luchtstroom te voelen wanneer deze bij elke inademing de neus binnenstroomt en wanneer deze bij elke uitademing de neus weer uit stroomt.
Tijdens de 10-daagse cursus zijn de eerste drie dagen uitsluitend gewijd aan de beoefening van Anapana. Dat is omdat:
a) de vaardigheid om je aandacht op zo'n klein deel van het lichaam te richten de geest scherpt en een scherpe geest noodzakelijk is voor de beoefening van Vipassana;
b) onze ademhaling pas stopt als het lichaam sterft, waardoor we de adem op elk moment kunnen gebruiken als de meest betrouwbare poort voor het naar binnen richten van ons bewustzijn;
c) het een effectieve introductie blijkt te zijn om je eigen lichaamssensaties te gaan leren waarnemen.
Wanneer de geest te slaperig of onrustig is om de Vipassana-meditatietechniek uit te voeren, kan men altijd terugkeren naar Anapana om de geest te kalmeren.
Uitademen voor plezier. Beeld: Almos Bechtold on Unsplash
Ten slotte mogen nieuwe studenten tijdens de beoefening van Anapana hun lichaamshouding of positie veranderen als ze last krijgen van pijn, ongemak of gevoelloosheid in het lichaam.
Vipassana: Het Lichaam Scannen en Realiteit Zelf Ervaren
Voordat we de Vipassana-techniek beschrijven, introduceren we eerst twee belangrijke principes:
I. Verandering – De Basis Natuurwet (Skrt: Anicca). Elk fenomeen, of het nu een ding, wezen of gebeurtenis is, is in een voortdurende staat van verandering. Ook onze lichaamssensaties ontstaan op een bepaald moment en verdwijnen weer op een ander moment. Ze bestaan uit twee componenten: Beweging en Transformatie.
a. Beweging
Duidelijk waarneembare bewegingen in het lichaam zijn het in- en uitademen en ons kloppende hart. Ze zorgen respectievelijk voor het verplaatsen van lucht, bloed en lymfevocht door het lichaam. Ook zenuwsignalen bewegen continu vanuit alle plaatsen in het lichaam naar de hersenen en weer terug en er is sprake van continue beweging bij de uitwisseling van stoffen tussen cellen. De kleinste deeltjes, op subatomair niveau, ontstaan en vergaan bovendien in een tempo wat wij ons met het intellect bij lange na niet voor kunnen stellen.
b. Transformatie
In ons lichaam ontstaan en vergaan continu cellen. Zuurstof wordt omgezet in kooldioxide. Voedsel wordt omgezet in voedingstoffen en vitaminen en afgestorven en opgebruikte lichaamsmaterialen worden omgezet in ontlasting. Dus naast continu in beweging te zijn, zijn wij ook continu aan het transformeren. Alleen zijn wij ons daar amper bewust van. Daardoor kan de illusie ontstaan dat wij een permanent wezen zijn, dat wij nooit kunnen vergaan, dat wij controle over alles - met name onszelf - hebben. Hoe groter die overtuiging, hoe groter de ellende bij de drager van die overtuiging - en vaak ook bij zijn of haar omgeving.
Beweging en transformatie veroorzaken onvermijdelijk sensaties in ons lichaam, zoals trillingen, bevingen, rillingen, warmte, kou, krampen, kippenvel, spasmen, gevoelloosheid, pulsaties, pijn, contracties, golven, kietelen, zwaarte, lichtheid, hardheid, zachtheid, enz. Deze sensaties ontstaan en verdwijnen voortdurend, variëren van locatie tot locatie en kunnen direct door onze bewuste aandacht worden ervaren - als we leren die erop te richten.
Transformatie in de seizoenen en de bewegingen van dag naar nacht en van goed naar kwaad. Beelden: veranderende seizoenen door padrefilar, de zon door OpenClipart-Vectors, de maan door Loony_Rabbit, de engel door Clker-Free-Vector-Images, de duivel door evilfavoriteart. Composition & Jolly Equilibrium logo by author.
II. Onwetendheid.
Toen Paulus (de apostel, niet de boskabouter) zei: “Ik begrijp niet wat ik doe”, doelde hij op zijn onvermogen om te begrijpen waarom hij niet in staat was tot goede daden, terwijl hij wel in staat was tot kwade daden.
De Boeddha ontdekte echter dat ons ego elke fysieke sensatie als aangenaam, onaangenaam of neutraal bestempelt. Hij ontdekte bovendien de universele menselijke neiging om aangename sensaties vast te willen houden (gehechtheid of verstrengeling) en onaangename sensaties af te wenden (afkeer). Daar ligt de basisoorzaak van onze ellende, omdat deze neigingen ervan uitgaan dat wat of wie we ook proberen te bezitten of af te wenden, permanente fenomenen zijn. Het is daarom geen wonder dat we uiteindelijk ellendig worden wanneer onze kostbare bezittingen (inclusief mensen) verdwijnen, of wanneer wat we proberen af te wenden steeds weer terugkomt (bijv. ziektes).
Laten we nu terugkeren naar de techniek. Wanneer de geest na drie dagen Anapana-beoefening is aangescherpt, begint het werk van de Vipassana-meditatie.
Met volledige aandacht wordt elk deel van het lichaam onderzocht op lichaamssensaties. Daarbij wordt de aandacht continu systematisch van het hoofd naar de voeten bewogen en weer terug. Hierbij observeer je methodisch elk deel van het lichaam door alle sensaties te voelen en ervaren die je tegenkomt, terwijl je ondertussen een kalme geest behoudt.
Verder wordt Adhiṭṭhāna tegelijkertijd met de Vipassana-techniek geïntroduceerd, wat verwijst naar de vastberadenheid om volledig stil te zitten tijdens de drie dagelijkse groepsmeditatiesessies.
Tijdens de cursus worden verschillende methoden aangeleerd waarmee het lichaam kan worden gescand. Dit is om te voorkomen dat de beoefening mechanisch wordt; het is immers geen trucje dat aangeleerd moet worden, maar een techniek om direct te ervaren dat wij zelf een continu veranderend fenomeen zijn.
Dat is een voorwaarde om te beseffen dat de basisoorzaak van ons lijden ligt in onze eigen onwetendheid (van het feit dat we een veranderend fenomeen zijn), waaruit onze neiging tot gehechtheid en afkeer voortkomt. Want we zeggen wel te weten dat we op zeker moment zullen overlijden, maar heel diep van binnen hebben we onszelf ervan overtuigd dat ziekte en dood voor anderen zijn, maar niet voor ons zelf!
Metta: Alle Wezens Liefhebben
Aan het einde van elke meditatie mag de student alle mentale of fysieke onrust laten wegvloeien. Vervolgens wordt de aandacht een paar minuten naar buiten gericht om lichaam en geest te vullen met gedachten en gevoelens van goede wil en compassie voor alle wezens.
III. Wat zijn de voordelen?
Door het lichaam nauwkeurig, methodisch en zonder oordeel te scannen en observeren, leren we op natuurlijke wijze beter te concentreren, onze geest tot rust te brengen, beter te slapen, onze geestelijke en lichamelijke gezondheid te verbeteren en onszelf te accepteren, om maar een paar voordelen te noemen.
Bovendien, door direct zowel onze lichaamssensaties als het ego wat ze als aangenaam of onaangenaam labelt te ervaren, ervaren we onmiddellijk onze neiging om aangename sensaties te willen vastgrijpen en de onaangename te vermijden. Een voorbeeld:
Tijdens het scannen van ons hoofd ontstaat er een pijnlijk gevoel in onze rug. Het ego trekt dan automatisch onze aandacht als een magneet naar de pijn in de rug, weg van scanproces. Dat doet het om ons lichaam een reactie uit te lokken (in dit geval: het lichaam gaan bewegen om de pijn te vermijden). Maar als je, zonder te reageren en met behoud van een kalme en gelijkmoedige geest, je aandacht zachtjes terugbrengt naar het scannen van het hoofd, communiceer je feitelijk deze boodschap aan je ego:
“Ja, we hebben een pijnlijk gevoel in de rug waargenomen en we erkennen dat er een pijnlijk gevoel is. We zullen er de nodige aandacht aan schenken tijdens het scannen van de rug en vervolgens beoordelen of een fysieke reactie nodig is. Tot die tijd mag het lichaam stil blijven zitten.”
Op deze manier is er geen sprake van onderdrukking van de pijnlijke sensatie (d.w.z. negeren, wat de sensatie alleen maar versterkt), noch van het gebruikelijke reactiegedrag in de vorm van houdingsveranderingen (door slaperigheid of irritatie; de middelen van het ego om ons te laten reageren op onaangename sensaties). Het ego wordt hierdoor volledig erkend en op een gegeven moment begin je te ervaren dat de aanvankelijk ontstane onaangename sensaties weer verdwijnen, zonder dat je er zelf bewust iets aan hoeft te doen.
Een kalme en gelijkmoedige geest. Beeld: Oleksandr Skochko on Unsplash
Een belangrijk praktisch voordeel van deze beoefening van het erkennen van elke ervaren sensatie zonder erop te reageren, is dat het onvermijdelijk leidt tot een toenemend vermogen om kalm te blijven wanneer in het dagelijks leven op onze knoppen wordt gedrukt. Hoe minder we ons identificeren met onze lichaamssensaties, hoe minder we ons identificeren met onze knoppen en hoe gemakkelijker het wordt om niet meegezogen te worden in onze gebruikelijke draaikolk van frustratie, woede, haat, hebzucht of waanideeën. In plaats daarvan ontstaan kwaliteiten zoals een breder perspectief, acceptatie, compassie, liefdevolle vriendelijkheid, dankbaarheid, vrijgevigheid, vergeving, en, niet in de laatste plaats, humor.
Toen dat allemaal duidelijk werd tegen het einde van mijn retraite, was het alsof er een verborgen deur op een kier stond die me uitnodigde om binnen te komen kijken.
Wu-wei all the way, baby!
IV. Probeer Dit Niet Thuis…
… tenminste niet als je een beginner bent die de Vipassana-techniek wil oppakken. Ik heb websites gezien die adverteren hoe je deze beoefening zelf kunt starten, maar zoals met elke techniek die je wilt leren is het sterk aan te raden om onder goede begeleiding te beginnen. De omgeving in elk Vipassana-centrum biedt ideale omstandigheden om de techniek aan te leren, waardoor deze later in het dagelijks leven veel gemakkelijker te implementeren is, met een veel grotere kans op succes.
Bovendien is een bekende valkuil dat mensen deze techniek willen gebruiken om persoonlijke psychische of fysieke trauma’s te reguleren, die van nature reeds vol gehechtheid en afkeer zitten. Het gevaar schuilt er dan in dat je gehecht raakt aan de techniek als deze lijkt te werken, of er juist een afkeer tegen creëert wanneer dat niet het geval is. In beide gevallen wordt de ellende uiteindelijk alleen maar groter want we zoeken de oplossing voor onze problemen nog steeds buiten onszelf. Immers: ‘deze methode zal mij redden.’ Net zoals we een vlot niet onder onze arm meenemen zodra we aan de overkant van een rivier zijn aangekomen, dienen we elke methode tot zelfkennis los te laten zodra het doel is bereikt.
Een ander argument voor beginners om met een 10-daagse retraite te starten, is het gegeven dat een Vipassana-retraite gratis is! Er zijn momenteel 259 Vipassana-centra wereldwijd en 128 andere cursuslocaties die allemaal volledig op vrijwilligers en donaties draaien (wat meteen een idee geeft hoe aantrekkelijk deze techniek voor velen is).
De grote meditatiehal in het Dhamma Malay Vipassanacentrum in Kuantan, Maleisië, waar mijn eerste retraite plaats vond. Beeld van Dhamma.org
Hoewel de techniek een universele manier om lijden te beëindigen genoemd kan worden, geloof ik niet dat het voor iedereen geschikt is. Als je er niet intrinsiek toe aangetrokken wordt, als je constitutie actie vereist, of als je tot een leeftijdscategorie of omgeving behoort die het simpelweg verhindert om te mediteren, dan lijkt het contraproductief om er met alle geweld mee te willen beginnen.
Kortom: als je geïnteresseerd bent om kennis te maken met deze prachtige techniek, bezoek dan dhamma.org om een cursuslocatie bij jou in de buurt te vinden en beleef een prachtige reis waarin je jezelf verder kunt ontdekken.
Vrolijke ontdekkingsreis,
Erik
Notities & Referenties:
[1] Hart, William (1987). The Art of Living. United States of America, Harper & Row.
[2] Ibid.
[3] Langdurig zitten met gekruiste benen kan een probleem zijn voor mensen bij wie de heupgewrichten niet veel naar buiten (extern) roteren, maar wel veel naar binnen (intern). In dergelijke gevallen kan zitten met gekruiste benen ondraaglijke pijn in de knieën veroorzaken, omdat het kniegewricht overbelast wordt om het gebrek aan beweging in het heupgewricht te compenseren. De kniepijn wijst dan op daadwerkelijke schade aan de knie (wat een andere vorm van pijn is dan wat je doorgaans ervaart bij meditatie). Daarom kan het comfortabeler zijn om voldoende kussens onder je knieën te leggen zodat ze niet te veel worden belast, of om een kussen tussen je benen te leggen en op je knieën te gaan zitten, met je onderbenen iets naar buiten gericht. Voor meer informatie over dit fenomeen raad ik je aan om Anatomy for Yoga van Paul Grilley te bestuderen.
[4] Hart, William (1987). The Art of Living (hfdst. 2). United States of America, Harper & Row.
[5] Ibid.
