De Kracht van Expressie (2)
Helende vormen van zelfexpressie
Leestijd: 11 minuten
Foto: qgadrian
Nadat we in het eerste deel van dit tweeluik mogelijk schadelijke manieren van zelfexpressie hebben behandeld, gaan we nu verder met degenen die de potentie van helende kracht in zich dragen.
De kunsten zijn standaard verbonden met gevoelens en emoties. Als we van film of theater houden en we willen lachen, kijken we naar een komedie. Als we spanning willen, gaan we voor een avontuur. Voelen we ons melancholisch, bezoeken we een tragedie.
Op dezelfde manier raakt muziek ons hart in plaats van onze rationele geest en hetzelfde geldt voor schilderijen, sculpturen, dans, poëzie en literatuur, architectuur, enz. Dat komt omdat deze kunstvormen ontstaan vanuit een andere plaats dan onze rationele, onderscheidende geest. Dat wil zeggen, ze komen uit het rijk waar die oh zo herkenbare en universele menselijke eigenschappen als liefde, compassie, haat, schoonheid, hebzucht, romantiek, sluwheid, trots, nederigheid, lust, verdriet en liefdadigheid uit voortkomen.
De kunstenaar, door zichzelf uit te drukken middels een specifieke kunstvorm, spreekt daarom rechtstreeks tot ons hart waar onze diepste mensheid huist, waar ware liefde en mededogen voor onszelf en elk wezen heersen en waar onze verbinding (of: eenheid) met het universum kan worden ervaren. Het is zoals Dr. John Keating zegt in de sublieme film Dead Poets Society:
“Geneeskunde, recht, zaken en techniek zijn nobele bezigheden en noodzakelijk om het leven te ondersteunen. Maar poëzie, romantiek, schoonheid, liefde, dat is waar we voor leven.”[4]
Daarom heeft kunst het potentieel om mensen van alle rassen en standen te raken, of we nu worden geraakt door onze eigen expressie of door de expressie van anderen.
Dat raken heeft te maken met het feit dat iedereen die een kunstvorm als middel voor expressie gebruikt, hun ziel tentoonstelt – zelfs als het alleen voor henzelf is. Want als we willen dat het zinvol is, moet het diep uit onze innerlijke kern komen.
We moeten ons openstellen voor ons hele organisme en niet alleen voor het intellectueel gefabriceerde wezen dat we op sociale media tentoonstellen.[5] Dat betekent dat we ons openstellen voor onze schaduwkant, onze ‘fouten,’ gewoontegedragingen, schurkenstreken en obsceniteiten; dat we ermee in contact willen treden en omarmen.
Dat lijkt misschien moeilijk in het begin. Maar als we besluiten om dat pad te gaan bewandelen en onszelf toestaan ons mens-zijn in de breedste zin van het woord te uiten, zijn de beloningen ronduit betoverend. Sta me toe een persoonlijk verhaal te delen waarin de theaterkunst een doorbraak opleverde die ik nooit had kunnen bedenken.
Een paar jaar geleden had ik de eer om interdisciplinair kunstenaar Frouwke Florentina en de wonderbaarlijk creatieve Afra Leydelmeijer te helpen met hun performance ‘Will You Sit With Me.’ Als onderdeel van de repetities leerde Frouwke ons door middel van interviews in contact te komen met onze diepste emoties. Frouwke stelde ons vragen en we mochten ons op elke manier uiten, behalve met woorden en taal.
Een van de eerste keren dat ik dit doormaakte waren Frouwke en ik in een grote repetitieruimte. Tijdens het interview was de meest prominente emotie die bij mij naar boven kwam: woede.
Ze plaatste me vervolgens in het midden van de ruimte en nodigde me uit om mijn woede te uiten door middel van beweging en geluid; mijn lichaam mocht alles doen wat het wilde, behalve woorden en taal gebruiken.
De eerste paar minuten gingen mijn gedachten alle kanten op: “Oké, wat nu? Wat wordt er van mij verwacht? Moet ik bewegen? Niet bewegen? Dit is echt stom. Wat doe ik hier eigenlijk?”
Het is duidelijk dat mijn rationele geest met verklaringen probeerde te komen voor iets dat buiten zijn invloedssfeer gebeurde, vandaar het diepe gevoel van onbehagen. Toch bleef ik staan waar ik stond en na ongeveer vijf minuten verdwenen de gedachten naar de achtergrond. Daarna waren er een paar momenten van stilte.
Plotseling, als door de bliksem getroffen, werd beweging ingezet. Ik vloog van links naar rechts, deelde klappen uit en ontving ze, liet oerschreeuwen los en zwaaide mijn armen rond als een Afrikaanse sjamaan tijdens een rituele dans. Dat alles werd afgewisseld met droog braken, huilen en snikken die leken te komen uit een afgrond waarvan de diepte verder reikte dan de bodem van de hel.
Het waren uitdrukkingen van pure emotie, rauw gevoel en het was alsof mijn lichaam en daarmee mijn hele wezen zich eindelijk bevrijdde uit de ketenen van een jarenlange sociale onderdrukking die deze specifieke vormen van expressie nooit zou tolereren.
Ik bewoog van wat leek op dansen naar vechten naar springen naar klimmen naar lopen op handen en voeten en elke denkbare beweging daartussenin, gecombineerd met geluiden waarvan ik niet eens wist dat ze door mensen konden worden geproduceerd. Na ongeveer vijftien of twintig minuten viel ik volledig uitgeput op de grond.
Toch voelde ik mij zo licht als een veertje…
Afra (l) en Frouwke tijdens de uitvoering Will You Sit With Me?
Video still: Bob Schellens
Hoe kon het dat ik het gevoel had een rugzak met vijftig kilo stenen van mij af te hadden geworpen? Het belangrijkste: Ik had de beslissing bewust genomen om deel te nemen aan deze oefening/experiment. Er was openheid voor een onbekende ervaring, om kennis te maken met een nog onbekend en mysterieus deel van mijn wezen, hoe dat dan ook zou uitpakken.
Voor veel mensen lijkt mijn ongecontroleerde uitbarsting van beweging en geluid misschien raar of zelfs intimiderend. Dat komt omdat er nog steeds een diepe (vaak verborgen of onderdrukte) angst is om zichzelf volledig te ervaren. En eerlijk gezegd weet ik ook niet of ik het had kunnen doen zonder mijn liefde voor zelfonderzoek wat mij reeds zo’n 18 jaar fascineert. Maar om het niet-rationele deel van mijzelf bewegingsvrijheid en tijd te geven om zich te tonen voelde bevrijdend omdat er een gevoel van heelheid werd ervaren: een totale omhelzing van zowel mijn donkere als lichte aspecten, de yinyang die de cirkel heel maken.
Bovendien werd dat gevoel versterkt door het feit dat iemand anders mijn hele uitbarsting had bekeken.
Frouwke was een stille en objectieve waarnemer van mijn uitbraak. Het feit dat ik mezelf op mijn manier had durven ‘laten gaan’ – en zelfs in aanwezigheid van iemand anders – voelde enorm sterk, want er was duidelijk geen schaamte meer voor mijn donkere kant (althans niet op dat moment). Daarom bleek de ervaring ongelooflijk zuiverend, helend en versterkend, zowel fysiek als mentaal.
Daarin ligt voor mij een belangrijke helende kracht van de kunsten – of we het nu gebruiken als een manier van expressie voor onszelf of het delen met anderen. Het geeft ons de mogelijkheid om in contact te komen met dat onbekende, onbewuste, mysterieuze deel van ons dat tegelijkertijd precies het deel is dat ons mens maakt.
Een ander typisch menselijk kenmerk is dat we ergens in het leven ervan bewust worden ‘vast te lopen’. Dat uit zich bijvoorbeeld vaak in patronen van mislukte of destructieve relaties, werk gerelateerde stress, depressie of angst, of kwesties rond zelfidentiteit en seksualiteit.
De mate waarmee we voortdurend in dezelfde situaties met dezelfde mensen lijken te belanden, verschaft ons dat knagende gevoel vast te zitten in een tijdlus.
We worden ons bewust van die vicieuze cirkel wanneer een drempel is bereikt die wijst op de zinloosheid van alles en we beginnen ons af te vragen wat onze eigen bijdrage is aan het onophoudelijk eindigen in déjà-vu’s. Dat markeert normaliter het begin van het onderzoeken van onze onbewuste gewoontepatronen en de manieren waarop we ze uiten, vaak met behulp van een of andere therapie.
Er is echter een ongelooflijke hoeveelheid moed nodig om de schijnwerpers te richten op ons onbewuste gedrag. Want nu stellen we ons open voor de mogelijkheid om gedragingen tegen te komen waar we ons voor schamen of ons schuldig over voelen en die gaan niet zelden gepaard met mega-onaangename lichaamssensaties. Precies om die reden zijn ze tot op dat moment onderdrukt want we willen die pijn helemaal niet voelen. Maar juist in het erkennen en accepteren van die pijn ligt de sleutel naar de bevrijding ervan.
Na een kolossale botsing tussen mijn gewaardeerde ex-vrouw en mij in 2006, werd het duidelijk dat bepaalde van mijn gewoontegedragingen mij gevangen hielden in een tijdlus. Een ervan was mijn neiging om veel pijnlijke herinneringen, die met groeiende frequentie in mijn geest opdoken, te bagatelliseren. Dat feit wijst op hun betekenis voor mij, maar vanwege de emotionele pijn die eraan verbonden was werden ze onderdrukt of gebagatelliseerd.
Omdat het sterke gevoel opkwam dat de herinneringen waar ik angst voor had met mij probeerden te communiceren, besloot ik ze op te schrijven. Door ze uit mijn hoofd te halen en ze ‘echt’ te maken door ze aan het papier toe te vertrouwen, had ik het gevoel dat ze de erkenning kregen die ze zochten middels hun continue herhaling. Bovendien was er een diepe organische overtuiging dat mijn erkenning ervan nuttig zou zijn. Hoewel het nog helemaal niet duidelijk was hoe dan.
Hier is een herinnering die diep in mijn geheugen gegrift zat en steeds vaker de koop op stak:
Op 17-jarige leeftijd liep ik over het schoolplein van mijn middelbare school richting de ingang, toen ik een groep ‘populaire’ meisjes passeerde. Ik heb mezelf nooit als populair beschouwd en was eigenlijk nogal verlegen (een eigenschap die ik probeerde te maskeren met een hele grote mond en mezelf te gedragen als een clown). Met sommige van de meisjes was ik min of meer bevriend, dus keek ik in hun richting toen ik langs liep.
Een van hen had een jaar gedoubleerd en was een jaar ouder dan ik. Ze was nogal uitgesproken over haar seksuele escapades en ik hoorde haar zeggen dat ze ‘geen actie’ had gehad in het afgelopen weekend. Toen ik de groep passeerde, zei een van de andere meisjes vrolijk: “Nou, waarom probeer je Erik niet?” Daarop keek ze mij recht in mijn ogen en zei: “Ja dahag, zo wanhopig ben ik niet.” Ik liep verder en deed alsof er niets was gebeurd.[6]
Feit was echter dat dit ‘onbeduidende’ voorval een diepe wond in mijn ziel had geslagen. Op dat moment deed ik er alles aan om vooral niet te laten merken hoe hard haar woorden waren aangekomen en aan de stoelpoten van mijn zelfvertrouwen zaagden.
Dus toen ik deze en veel soortgelijke herinneringen aan het papier toe begon te vertrouwen veroorzaakte dat in het begin allerlei interessante vormen van misselijkheid en verkrampingen, vooral tijdens het herlezen. Maar naarmate het schrijven vorderde begon er iets interessants en onverwachts te gebeuren: hoe meer van deze herinneringen werden opgeschreven en hoe vaker ze werden gelezen, hoe minder misselijkheid en krampen er opkwamen!
Na twee maanden waren twee dagboeken gevuld met angstige herinneringen. Maar door ze echt te maken, dat wil zeggen door ze een solide vorm te geven middels de woorden waarin ze waren opgeschreven, erkende en omhelsde ik ze volledig.
Vatten we het bovenstaande in een beeld, dan zou het er ongeveer zo uitzien:
Nadat ik als 17-jarige puber deze gebeurtenis had ondergaan, onderdrukte ik de bijbehorende emoties. Daarna bleef ik ze onderdrukken of bagatelliseren telkens wanneer de emotionele knop werd ingedrukt waaraan deze specifieke herinnering was gekoppeld.
Het indrukken van die knop werd echter feitelijk gedaan door mijn 17-jarige-ik die dan verscheen en smeekte om de pijn te mogen uiten die hij had gevoeld toen dat meisje zoveel jaar geleden die opmerking maakte. Maar met elke keer dat ik de herinnering onderdrukte duwde ik in feite mezelf weg; ik splitste mezelf en duwde mijn 17-jarige-ik zo ver mogelijk bij mij vandaan. Door de herinnering te bagatelliseren of onderdrukken beschuldigde ik feitelijk mijn 17-jarige-ik voor mijn stressreactie met bijbehorende mega-onaangename lichaamssensaties.
Elke keer als ik mijn 17-jarige-ik wegduw, wat gebeurt als de herinnering wordt onderdrukt of gebagatelliseerd, groeit de emotionele lading ervan. Dus tegen de tijd dat de herinnering werd opgeschreven zat er reeds een enorm explosieve lading op. Dat maakt erkenning lastig omdat ik diep van binnen weet dat die gepaard zal gaan met brute, onaangename lichaamssensaties. Maar zoals reeds eerder gesteld ligt daar juist de sleutel naar bevrijding van de macht van de traumatische herinnering.
Dat heb ik als zodanig ervaren:
Met het opschrijven en teruglezen van de herinnering activeerde ik mijn stressreactie. Maar in plaats van mijn 17-jarige-ik weg te duwen, opende ik deze keer mijn armen en nodigde hem uit voor een dikke knuffel. Zijn eerste reactie echter was intense woede omdat ik hem zoveel jaar had verwaarloosd en hij begon mij te schoppen, slaan, beledigen en schreeuwde mij de huid vol. Dat uitte zich in mijn diverse vormen van misselijkheid, verkrampingen en andere vet onaangename symptomen van mijn stressreactie.
Echter door hem (mijn 17-jarige-ik) zijn ongelofelijke pijn te laten uiten door middel van mijn (volwassen ik) misselijkheid enz., werd de herinnering mentaal verteerd.[7] Want door vol te houden, door hem toe te staan deze stressreactie in mij te slaan terwijl ik toch mijn uitnodigende armen voor hem open hield, nam zijn woede op een gegeven moment af. Die woede ging tijdelijk over in intens verdriet en huilbuien, maar uiteindelijk was er opluchting en blijdschap. Want eindelijk werd hij gezien en mochten alle onderdrukte emoties worden geuit en ondergaan middels mijn onaangename en pijnlijke lichaamssensaties.
Het was op dat moment dat hij en ik samensmolten. De pijnlijke emotie van de herinnering was verteerd en had zijn schadelijke kracht verloren, wat zich uitte in het verdwijnen van alle vormen van onrust uit mijn lichaam en geest. De emotionele lading van de herinnering verdwenen, evenals de emotionele knop die eraan was verbonden. De herinnering was nu nog slechts een neutrale herinnering en had geen macht meer over mijn denken en handelen.
Dat is wat wordt bedoeld met de helende kracht van expressie.
Vrolijke groetjes,
Erik
[4] Dr. Keating werd gespeeld door de briljante en veel te vroeg overleden Robin Williams.
[5] Onmiddellijk wordt duidelijk dat het verschil tussen (intellectueel) gekunstelde kunst en ware kunst gemakkelijk te onderscheiden is, want de eerste zal nooit in staat zijn om onze ziel te raken en een emotionele verbinding te bewerkstelligen.
[6] Dit is een duidelijk voorbeeld van onderdrukking van emoties – denk aan de snelkookpan uit deel 1.
[7] Net zoals onverteerd voedsel dat vastzit in onze maag gaat rotten, zo zullen onverteerde herinneringen die vastzitten in onze geest ook gaan rotten.
