De Spiegel van Jekyll en Hyde
Leestijd: 6 minuten
Mr. Hyde verandert in Dr. Jekyll voor de ogen van Dr. Hastie Lanyon.
Inleiding: De roem van Jekyll en Hyde
In populaire cultuur komen de figuren van Jekyll en Hyde in talloze toneelstukken, films en boeken voor. Een van de belangrijkste redenen waarom ze in veel landen bekende namen zijn is omdat ze zo treffend die beruchte spanning tussen goed en kwaad portretteren. Die spanning leeft in ons allemaal.
Het feit dat de term ‘Jekyll en Hyde-persoonlijkheid’ veelvuldig wordt gebruikt om personages te beschrijven die een leven leiden van uiterlijke schijn en innerlijk venijn, getuigt van de vindingrijkheid van Robert Louis Stevensons verhaal. Echter omdat de meeste mensen wel van The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr Hyde hebben gehoord, maar het verhaal zelf niet echt kennen, heb ik de taak op mij genomen om de 100 pagina's waaruit het verhaal bestaat maar eens te lezen.
De duale aard van de mensheid
Elke religie leert ons om goed te doen en dat lijkt ook in onze aard te liggen. Toch weten we allemaal hoe het voelt wanneer oerdriften de kop opsteken. Wat hun vorm ook is – trots, lust, hebzucht, woede, gulzigheid, luiheid, jaloezie – hun aantrekkingskracht kan enorm zijn en is voor velen van ons onweerstaanbaar.
We weten ook dat als we onbeperkt toegeven aan onze driften anderen de gevolgen van onze ondeugden zullen ondervinden – waarvan de slachtoffers van Hyde de (soms stille) getuigen zijn. Wat echter minder bekend is, is dat dezelfde daden ook voor onszelf vreselijke gevolgen zullen hebben – zoals de ondergang van Jekyll pijnlijk duidelijk maakt.
De gevolgen van onderdrukking van onze aard
De diepgang van dit verhaal schuilt in Stevensons meesterlijke beschrijving van wat er gebeurt wanneer we aangeboren neigingen onderdrukken die onderdeel zijn van onze individuele aard – hoe onschuldig ze ook zijn.
Dr. Henry Jekyll wordt geboren in een vooraanstaande familie met een groot fortuin en is van nature een tamelijk vrolijke kerel. Maar zoals G.K. Chesterton terecht opmerkte behoren humor en vrolijkheid het volk toe en niet de hogere klassen. Daarom voelde Jekyll, naar zijn eigen maatstaven, zoveel schaamte voor wat hij ‘zijn pleziertjes’ noemde. Want terwijl anderen er wellicht geen minuut slaap over zouden hebben verloren, hield hij ze met alle macht verborgen:
“Inderdaad, mijn grootste fout was een zekere ongeduldige vrolijkheid die velen gelukkig heeft gemaakt, maar die ik moeilijk kon verenigen met mijn dwingende verlangen om mijn hoofd hoog op te houden en in het openbaar een meer dan ernstige gelaatsuitdrukking te tonen.”
We herkennen hier direct een neiging om bepaalde individueel aangeboren eigenschappen, zoals vrolijkheid, ijdelheid, nieuwsgierigheid of alles wat we ongepast vinden, te verzwijgen en te verbergen. We schamen ons er om allerlei redenen voor en willen er koste wat kost vanaf uit angst dat anderen erachter komen. Maar hoe harder we proberen ze te onderdrukken, hoe gewelddadiger ze ons bij elke gelegenheid lijken te overmeesteren – vooral wanneer we onze waakzaamheid laten verslappen.
Wanneer het kwaad de overhand krijgt
Jekyll, die van nature goedhartig en vrolijk was maar zich bijna ziekelijk schaamde voor deze ‘onregelmatigheden’, onderdrukte zijn ware aard met een plechtig gezicht. Maar we kunnen onze eigen aard maar tot een bepaalde hoogte ontkennen en onderdrukken want op een gegeven moment komt die toch naar buiten. En hoe harder het onderdrukt wordt, hoe wreder en bruter het zich zal uiten – wat in dit verhaal wordt uitgebeeld door de figuur van Edward Hyde.
Hyde is een gewetenloos wezen wat lijkt op een uit de kluiten gewassen dwerg die alleen in zichzelf geïnteresseerd is. Hij toont gelijkenissen met een baby in de zin dat een baby ook een onderontwikkeld lichaam heeft en gewetenloos dag en nacht slechts aandacht heeft voor de eigen behoeften. En in zekere zin is Hyde een baby – als we bedenken dat Jekyll’s ware aard (vrolijk en opgewekt) door onderdrukking nooit de kans heeft gekregen om op te groeien, zich te ontwikkelen en volwassen te worden.
Maar Hyde is ook een incarnatie van wat we puur kwaad noemen: bereid om pijn te veroorzaken en vervuld van haat en angst. In dit opzicht lijkt hij op het archetype van een pestkop met een verlangen om kwaad te doen uit haat, maar niet bereid om de consequenties van zijn acties onder ogen te zien uit angst voor zichzelf. Want terwijl Hyde enerzijds een onderdrukte en verwaarloosde kant van Jekyll vertegenwoordigt, kopieert hij anderzijds diens schaamtegevoel. Ze zijn immers één en dezelfde persoon.
Stevenson wijst hier meesterlijk naar het gegeven dat onder elke slechterik een bang klein kind schuilt – hoe stoer ze zich ook voordoen. Maar als dat kind wordt geweigerd om zijn individuele aard te ontwikkelen, of zelfs maar toe te staan, dan is de kans groot dat het op een gegeven moment tevoorschijn komt als onze eigen persoonlijke versie van Edward Hyde: misvormd, onderontwikkeld en verschrikkelijk kwaad omdat hij niet mocht bestaan.
We noemen die kant van onszelf meestal onze duistere kant (of, zoals Jung het noemde: onze schaduw).
Onze duistere en lichte kant. Illustratie: Vilkasss. Edit: auteur.
Hoe evenwicht werkt
De natuur streeft altijd naar evenwicht en het menselijk lot wordt bepaald door de slingerbeweging tussen de krachten van goed en kwaad. Toch zijn goed en kwaad als zodanig geen natuurlijke verschijnselen. Ze zijn cultureel bepaald en als Jekyll in de zogenaamde ‘lagere klassen’ geboren was, zou hij zonder problemen zijn vrolijke en opgewekte aard ten volle hebben kunnen ontwikkelen. Maar als in dat geval zijn aard echter zeer serieus en nauwkeurig zou zijn geweest, hadden die eigenschappen gemakkelijk schaamte en afkeer in hem kunnen veroorzaken.
The Strange Case of Dr. Jekyll en Mr. Hyde werd voor het eerst gepubliceerd in het Victoriaanse Engeland (1886), waar het ophouden van schone schijn gebruikelijk was. Je had je maar te gedragen volgens een bepaalde reeks normen en waarden anders werd je verstoten, wat in die tijd in Engeland erger was dan de dood. Maar individuele mensen kunnen onmogelijk in een soort morele of gedragsmatige dwangbuis worden gepropt. Het is daarom geen wonder dat de onderdrukking van onze duistere kant zich op talloze – en vaak gruwelijke – manieren manifesteert.
Acceptatie versus Weerstand
We kunnen hier goed zien dat de omstandigheden waarin we geboren worden voor een groot deel bepalen wat we als goed en kwaad beschouwen – en vaak komen die niet overeen met onze individuele aard. We ervaren dit zowel op kleine schaal in onszelf als op grote schaal in groepen en samenlevingen: vrede volgt op oorlog en weer terug in eindeloze cycli. Toch is het een ongemakkelijke waarheid dat hoe harder we proberen vast te houden aan het ene (vrede) en het andere te vermijden (oorlog), hoe groter de kans is dat de vrede verloren gaat en oorlog uitbreekt – zowel binnen de microkosmos van ons eigen lichaam en geest als in de wereld buiten onszelf.
Dit verhaal waarschuwt ons dus voor de gevaren van het geforceerd onderdrukken van onze eigen individuele aard. In het Oosten, in het boeddhisme, hindoeïsme en taoïsme, is dit al duizenden jaren bekend. Daarom bieden deze religies en tradities praktische middelen waarmee ieder individu zijn of haar eigen aard kan ontwikkelen – en ermee in vrede kan leren leven (onze individuele aard bestaat in feite uit onze aangeboren vaardigheden en talenten).
De waarheid van het lijden
De diepere boodschap van The Strange Case is dat onze duistere kant niet onze vijand is. Het bestaat uit onze innerlijke kinderen wiens pijn nog niet is verwerkt en het is aan ons, volwassen mensen die in het hier en nu leven, om daar aandacht aan te gaan besteden.
Want bijna niemand komt ongeschonden door het proces van culturele ontwikkeling heen. Bijna iedereen ervaart botsingen tussen de cultuur waarin ze opgroeien en hun individuele aard. Daarbij raken we gekwetst en hoe langer die pijn miskend blijft, hoe meer het kwaad zich in ons kan nestelen.
Door te erkennen dat we gekwetst zijn openen we de deur naar acceptatie, omarming en vrede met ons innerlijke kind. Acceptatie van de realiteit van lijden is een essentiële stap in onze zoektocht naar vrede en harmonie. Daarom is het niet voor niets de eerste van de Vier Edele Waarheden van de Boeddha.
Conclusie: Een spiegel voorhouden
Net als veel klassiekers beschrijft The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde een treffende diagnose van de menselijke conditie en bevat het een intrinsieke waarschuwing. Zolang we onze eigen aard als individu niet accepteren, met alle eigenschappen waarmee ons huidige lichaam en geest van nature zijn uitgerust, zal het op een gegeven moment zijn rechtmatige plaats in ons leven opeisen. Of dat goedschiks of kwaadschiks gebeurt – dat is uiteindelijk aan ons.
Vrolijke groetjes en veel leesplezier,
Erik
Ben jij open?
Waardevolle lezer, aangezien ieder mens per definitie een unieke blik op het leven heeft, willen we graag weten wat jouw kijk op de wereld is. Je bent derhalve van harte uitgenodigd om een reactie onder dit artikel achter te laten of contact met ons op te nemen als je een filosofisch en stimulerend artikel via deze website wilt delen.
